नेपालको आर्थिक प्रणाली विकासोन्मुख अवस्थाबाट क्रमशः परिष्कृत संरचनातर्फ उन्मुख भइरहेका बेला “बैंकर” (बैंक व्यवस्थापक, लगानीकर्ता) र “व्यवसायी” (उद्योगपति, व्यापारी) बीचको सम्बन्ध र त्यसको स्पष्ट विभाजनको प्रश्नले गम्भीर बहस निम्त्याएको छ।
🔍 विषय परिचय
नेपालमा पछिल्लो समय बैंकहरू आफैंले व्यवसायमा प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष प्रवेश गर्न थालेको, वा व्यवसायीहरूले बैंकमा लगानी/सञ्चालन गर्न थालेको आरोप लाग्दै आएको छ। यस्तो परिपाटीले अर्थतन्त्रको पारदर्शिता, प्रतिस्पर्धा र वित्तीय स्थायित्वमा प्रभाव पार्न सक्छ।
📌 छुट्याउनु “ठीक” भन्ने पक्षमा तर्क
1. हितको द्वन्द्व रोक्न (Conflict of Interest)
ब्याङ्करले आफैं व्यवसाय चलाएमा, आफूलाई नै सस्तो ब्याजमा ऋण दिन सक्ने, जोखिम मूल्याङ्कनमा हेराफेरी हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ। यसले अन्य व्यवसायीको पहुँच र प्रतिस्पर्धामा बाधा पुर्याउँछ।
2. वित्तीय स्थायित्वको लागि
बैंकको प्राथमिक भूमिका सावधानीपूर्वक लगानी गर्ने हो, जबकि व्यवसाय जोखिम लिएर मुनाफा कमाउने हो। यी दुई फरक प्रकृतिका क्षेत्र हुन्, जसले एउटै हातमा हुँदा सम्पूर्ण वित्तीय प्रणाली धरापमा पर्न सक्छ।
3. नैतिकता र सुशासनको सवाल
यदि बैंक सञ्चालक वा सीईओहरू व्यवसायिक कम्पनीको मालिक/शेयरधनी छन् भने, निर्णय गर्दा उनीहरूको प्राथमिकता सार्वजनिक हितभन्दा व्यक्तिगत लाभमा झुक्ने सम्भावना हुन्छ।
❗ छुट्याउनु “बेठिक” भन्ने पक्षमा तर्क
1. धेरै देशमा क्रस-ओनरशिप प्रचलनमा छ
दक्षिण कोरियाको Chaebol प्रणाली, जापानको Keiretsu, वा भारतको Business House with Financial Arms जस्ता उदाहरणहरूमा व्यवसाय र वित्तीय क्षेत्रबीच सहकार्य देखिन्छ। सशक्त नियमनको शर्तमा यो मोडल पनि सफल हुन सक्छ।
2. पुँजी र सीपको सदुपयोग
यदि व्यवसायीले बैंक स्थापना गर्छन् भने उनीहरूले आफ्नो व्यावसायिक ज्ञान, बजार बुझेको अनुभव र दीर्घकालीन दृष्टिकोणबाट संस्थागत वित्तीय सेवा दिन सक्छन्।
3. निजी क्षेत्रको सशक्तीकरण
नेपालजस्तो मुलुकमा जहाँ पूँजीको अभाव छ, एकै व्यक्तिले व्यवसाय र बैंक दुवै सञ्चालन गर्दा देशभित्रै लगानीको चक्र बनाउन सक्छ। शर्त, नियमन कडा हुनुपर्छ।
⚖ निष्कर्ष
नेपालको जस्तो सानो, समुन्नत हुँदै गएको अर्थतन्त्रमा बैंकर र व्यवसायी बीच स्पष्ट सीमारेखा आवश्यक छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले स्वार्थ द्वन्द्व रोक्न, पारदर्शिता बढाउन र वित्तीय प्रणालीको स्थायित्व कायम राख्न नियमन थप कडा गर्नुपर्छ।
तर, पूर्णरूपमा छुट्याउनु मात्रै समाधान होइन। नियम पालना, पारदर्शिता, नियामक सशक्तता र सार्वजनिक जवाफदेहिताको संयोजनले मात्र दीगो सुधार ल्याउन सक्छ।
संक्षेपमा:
बैंकर र व्यवसायीको भूमिका स्पष्ट छुट्याउनु दीर्घकालीन रूपमा उचित देखिन्छ, तर कुनै पनि संरचना सफल हुन नियमन, जवाफदेहिता र पारदर्शिता अनिवार्य सर्त हुन्।
केस स्टडी : यस बैंक, भारत
विषय: “बैंकर व्यवसायी पनि हुँदा के हुन्छ?”
पृष्ठभूमि
यस बैंक (Yes Bank) भारतमा एकजना करियर बैंकिङ पृष्ठभूमिका व्यक्ति (राणा कपूर) द्वारा स्थापित गरिएको निजी बैंक हो। सुरुवातमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दै यसले बजारमा ठूलो विश्वास कमायो।
मुख्य समस्या
राणा कपूरले आफैं बैंकको प्रमुख पदमा रही, आफ्ना नजिकका व्यवसायीक परियोजनाहरूमा अत्यधिक ऋण प्रवाह गरे। धेरैजसो ऋण high-risk परियोजनाहरूमा लगाइएका थिए, जुन पछि गैर-सञ्चालक सम्पत्ति (NPA) बन्न पुगे।
नतिजा
2020 मा यस बैंकको पूँजी स्थिति धराशायी भयो। RBI (भारतीय केन्द्रीय बैंक) ले तत्काल स्टेट बैंक अफ इण्डियाको नेतृत्वमा bailout कार्यक्रम ल्याउनुपर्यो।
सिकाइ
- बैंकर व्यवसायीको दोहोरो भूमिका ले स्वार्थ द्वन्द्व (conflict of interest) निम्त्याउँछ।
- नियामक संस्थाको कमजोर निगरानीले संकट निम्त्याउन सक्छ।
नेपालको स्थिती
त्यस्तै नेपालमा थुप्रै बैंक तथा वित्तीय संस्थामा व्यवसायीहरू सञ्चालकका रूपमा छन्, कतिपय त बोर्ड अध्यक्ष पनि छन्। धेरैजसो व्यवसायीहरूको आफ्नै व्यापारिक घराना हुन्छ र उनीहरू आ–आफ्ना कम्पनीहरूमा ऋण लगानी सुनिश्चित गर्न दबाब दिन सक्ने स्थिति बनाउँछन्।
दृष्टान्त: उद्योगपतिहरूले स्थापना गरेका बैंकहरू
- कतिपय व्यवसायिक समूहले बैंक खोल्छन् र पछि आफ्नै समूह वा सम्बद्ध कम्पनीलाई ऋण प्रवाह गराउँछन्।
- केही अवस्थामा ऋण असुलीमा समस्या देखिँदा बैंकको NPL (non-performing loan) बढ्ने जोखिम देखिएको छ।
हालको अवस्था
- बैंकरहरुले आफ्नो ब्यवसायलाई प्रसस्त मात्रामा ॠणहरु प्रदान गरेका छन जसले गर्दा ॠण केहि सिमित ब्याक्तिले धेरै मात्रामा पाउने तर आवस्यक र योग्य ब्यक्तिले नपाउने अवस्था आएको गुनासोहरु आएका छन ।
- बैंकर नै ब्यबसायी हुँदा एउटै ब्यवसायिक घरानाको बैंक पनि , जिबन बिमा पनि , निर्जिबन बिमा पनि , ब्यापारिक प्रतिस्ठान लगायत धेरै सङ्स्थाहरु रहेको पाइएको छ । आवस्यक नभएका तर सुरक्षित मानिएका कम्पनिहरुमा सबै बैंकहरुले लगानी गर्ने तर धेरै नै आवस्यक रहेको क्षेत्र जस्तै उत्पादनमुलक क्षेत्रमा लगानी कम रहेको पाईएको छ ।
- कम्पनिले लगानिका लागी स्वपुजिका अलावा बैंक तथा बित्तिय सङ्थामा निर्भर रहनु पर्ने तर उत्पादन मुलक कम्पनी यदि कुनै ब्याक्तिले खोल्छ , जो बैंकर छैन भने उसले ॠण पाउन धेरै नै दुख पाउने गरेको पाइएको छ ।
- तर जो बैंकर छ उसले सजिलै ॠण पाईरहेको देखिएको छ । जसले गर्दा पनि हालसम्म देश आत्मनिर्भर बन्न नसकेर आयातमा निर्भर रहेको देश बनेको समेत टिप्पणी हुन थालेको छ ।
समाप्ति टिप्पणी:
केस स्टडीहरूले पनि देखाउँछन् — बैंकर र व्यवसायीको भूमिकामा स्पष्ट छुट्टाव नभएमा बैंक प्रणाली नै जोखिममा पर्न सक्छ। नियामकीय शक्ति, पारदर्शिता, र सुशासन नै दीर्घकालीन स्थायित्वका मूल आधार हुन्।
